De rol van kennis bij dierenwelzijn
In het voorjaar van 2025 werden nieuwe minimumdoelen voor het Vlaamse basisonderwijs gepubliceerd, met veel nadruk op kennis. Als we willen dat kinderen en jongeren complexe denkvaardigheden aankunnen, zoals kritisch denken en problemen oplossen, hebben ze daar kennis voor nodig, aldus Tim Surma en Paul A. Krischner in hun boek ‘Kennisrijk kansrijk’[1]. Daar haken wij bij Oog in oog graag op in. Want als we voor het welzijn van dieren willen zorgen, is kennis ook daar onmisbaar.
door Sien Trekker
Kennis rond dieren in de minimumdoelen
In de nieuwe minimumdoelen vinden we een aantal kennisdoelen rond dieren terug. Zo leren zowel kleuters als lagere schoolkinderen een aantal begrippen rond de landbouw en de classificatie van de diersoorten. Kleuters leren organismen te beschrijven op waarneembare kenmerken, en tegen het einde van het zesde leerjaar kunnen ze ook de bouw, voedingswijze en voortplantingswijze omschrijven.
Kinderen werken hiermee aan hun kennis rond het dierenrijk, de anatomie van de dieren en hun relatie met de omgeving. In ons lesmateriaal bieden we ze ook kennis aan over het gedrag en de behoeften van de dieren, zodat kinderen van jongs af aan kunnen leren om hun verantwoordelijkheid voor het welzijn van dieren op te nemen.
Kennis als tegengewicht voor antropomorfisme
Zoals we in ons blogbericht ‘Antropomorfisme: dieren met menselijke eigenschappen’ al schreven, kan antropomorfisme – het ‘vermenselijken’ van dieren of voorwerpen – helpen om er empathisch of respectvol mee om te gaan. Wanneer je een dier ziet als een wezen dat net zoals wij gevoelens en indrukken waarneemt, ben je meer bereid rekening te houden met zijn welzijn.
Maar dieren zijn geen mensen, dus moet je er goed over waken dat je niet je eigen gevoelens op het dier gaat projecteren. Kennis is daarbij het beste hulpmiddel. Hoe meer je weet over een dier en diens behoeften, hoe minder je de neiging hebt om er de typisch menselijke eigenschappen op toe te passen.
Zo weet een hondenkenner dat het dier net zoals wij geeuwt als hij moe is, maar het ook een teken zijn van stress kan zijn of een manier om zichzelf en anderen te kalmeren. Een kat die je recht in de ogen blijft kijken, is niet aanhankelijk, maar zou weleens agressief kunnen zijn. En iedereen met een beetje dierenkennis, begrijpt al snel dat dieren niet graag onder een dons slapen, zich niet graag verkleden en niet van een feest met vuurwerk houden.
Kennis om het welzijn van dieren te beoordelen
Om goed voor dieren te zorgen heb je kennis nodig over de behoeften van elk dier.
Welke voeding is geschikt? Hoeveel plaats heeft het dier nodig? Welke verzorging plannen we in en wanneer? Waar krijgt het dier stress van? Hoe kan het dier zijn natuurlijk gedrag vertonen in gevangenschap?
Bovendien moet je natuurlijk gedrag kunnen onderscheiden van stereotiep gedrag. Dat is gedrag dat een dier vertoont om zichzelf tot rust te brengen als het onder stress staat, zoals een paard dat in zijn staldeur bijt of een tijger die steeds hetzelfde padje afloopt, omdat ze de behoefte om rond te rennen moeten onderdrukken. Maar ook omgekeerd: met een konijn dat een paar van zijn eigen keutels opeet, is er niet per se iets aan de hand. Alleen wanneer je kennis hebt over wat natuurlijk gedrag is en wat niet, kan je het welzijn van een dier goed beoordelen.
De meeste kinderen leren al snel hoe ze emoties bij andere mensen kunnen aflezen. Logisch, want dat helpt hen om te weten wanneer ze kunnen grappen en wanneer ze best doen wat er gevraagd wordt. Bij dieren zien die emoties er anders uit, en ook dat moeten ze leren! Voor hun veiligheid – dat ze het agressieve en spelende gedrag van hun hond van elkaar kunnen onderscheiden, maar ook om hun verantwoordelijkheid te kunnen opnemen.
Kennis om goede keuzes te maken in functie van dierenwelzijn
We maken dagelijks keuzes die het welzijn van dieren beïnvloeden. Denk maar aan het al dan niet eten van vlees en dierlijke producten. Misschien plant je bijvriendelijke bloemen of koop je bewust verzorgingsproducten met een Cruelty Free logo als je online shopt. Mogelijk twijfel je om een gezelschapsdier in huis te halen.
Als je bewuste keuzes wilt kunnen maken, rekening houdend met het welzijn van dieren, is kennis de sleutel om de juiste acties te kunnen ondernemen.
Tip! Denk je eraan om een huisdier te nemen? Je vindt alle informatie op huisdierinfo.be. Help je toekomstig huisdier door jezelf te informeren vóór je het in huis haalt.
Ga met de kennis aan de slag!
Met kennis kan je bewuste keuzes maken. Kinderen en jongeren moeten bovendien binnen de veiligheid van de school kunnen oefenen op het gebruiken van die kennis. Net zoals je niet een louter theoretische week rond verkeersregels inricht en de schoolpoort daarna wagenwijd openzet, moeten ze ook veilig kunnen oefenen op het nemen van hun verantwoordelijkheid binnen dierenwelzijn.
In onze trajecten gaan we daarom actiegericht met kinderen en jongeren aan de slag. Ze worden geprikkeld met informatie en gaan daarna een onderwerp verder onderzoeken. We ontdekken ook wat hen raakt en welke verandering ze zouden willen brengen. Tot slot begeleiden we hen in het formuleren van een uitdaging en acties: “Hoe kunnen we de kennis die we hebben, gebruiken om voor verandering te zorgen?”
Deze aanpak sluit trouwens ook aan bij de doelen dat kleuters aangeleerde woordenschat kunnen inzetten om te redeneren over een wetenschappelijke vraag, en dat kinderen van de lagere school doelgericht en genuanceerd kunnen deelnemen aan mondelinge interactievormen, verbanden kunnen leggen tussen verschillende standpunten en met ondersteuning tot een conclusie kunnen komen.
Dus ...
Een onderwijs vol kennis biedt elke leerling toegang tot de wereld van ideeën, begrippen en verbanden die nodig zijn om volop mee te bouwen aan onze maatschappij.[1] Een maatschappij waarin we ook oog hebben voor de dieren!
[1] Surma, T. & Kirschner, P.A. (2025). Kennisrijk kansrijk. Lannoo Campus
Beelden: © Shutterstock