Antropomorfisme: dieren met menselijke eigenschappen

6 september 2021

Dieren zijn geen mensen. Dat is niets nieuws. Maar soms stellen we hen toch voor als wezens met menselijke eigenschappen. Is dat een goede zaak, of doen we dat beter niet? Wel, alles hangt af van de context …

Masker krokodil trans links

Wat is antropomorfisme?

In onze waarneming zijn we geneigd om te zoeken naar dingen die we kennen. Gezichten zijn daar een veelvoorkomend voorbeeld van. Omdat mensen als het ware geprogrammeerd zijn om menselijke gezichten te herkennen, kan het plots lijken alsof een stopcontact, een auto of een patroon in een behangpapier naar je zit te kijken. Dat is een onbewust proces en daar kan je niets aan doen.

Ga je daar echter nog een stap verder in door het voorwerp ook werkelijk menselijke eigenschappen toe te kennen, dan ben je aan het antropomorfiseren. Behalve bij voorwerpen gebeurt antropomorfisme vaak bij dieren – denk maar aan sprookjes of mascottes – maar ook bijvoorbeeld bij goden. Alles wat niet-menselijk is, en toch menselijk wordt voorgesteld, is een voorbeeld van antropomorfisme.

DWZ photo stopcontact gezicht

Is antropomorfisme goed of slecht?

Antropomorfiseren heeft voor- en nadelen. Als je een voorwerp of een wezen vermenselijkt, dan is het gemakkelijker om er empathisch en respectvol mee om te gaan. Denk maar aan de knuffelbeer die de peuter weigert achter te laten in zijn bedje, omdat die zich alleen zou voelen. Je kan je moeilijk voorstellen dat diezelfde peuter de knuffelbeer daarna zal kapotmaken of weggooien.

Hetzelfde geldt voor dieren waar je mee in aanraking komt. Doordat je het dier erkent als een wezen met (menselijke) gevoelens, ben je bereid rekening te houden met zijn behoeften.

Maar daar schuilt meteen ook de valkuil van antropomorfisme. Een dier is geen mens en heeft dus andere eigenschappen en behoeften. Voelt een hond echt schaamte wanneer zijn eigenaar boos is omwille van stout gedrag? Houdt een kat wel van een gezellig warm bed ’s nachts? Zijn wespen in staat om te pesten? Dierlijke gevoelens zijn af en toe misschien gelijkaardig aan die van mensen, maar daar blijft het dan ook bij.

Antropomorfisme bij dieren op zich is dus niet goed of slecht. Het belangrijkste is dat je je er bewust van bent. Gebruik daarbij je gezond verstand. Nee, een konijn houdt niet van verkleedpartijtjes met de kinderen. Maar als je denkt dat je paard zich depressief voelt omdat het zich anders gedraagt dan gewoonlijk, dan is de kans groot dat er wel degelijk íets aan de hand is. Ga dan bij een specialist te rade om te onderzoeken wat er mis is.

DWZ photo hond schaamte

Hoe ga je in de klas om met antropomorfisme?

Wanneer je in de klas over dieren leert, is het – zeker bij jonge kinderen – verleidelijk om verhalen te brengen waarin dieren de hoofdrol spelen. Maar als die dieren voorgesteld worden als mensen, schiet je eigenlijk je leerdoel voorbij. Benadruk liever de verschillen tussen mensen en dieren en diersoorten onderling, en observeer hun natuurlijk gedrag, bij voorkeur in hun natuurlijke omgeving.

Komen de kinderen of jongeren toch in aanraking met een geantropomorfiseerd dier, maak hen daar dan attent op en stel vragen, zodat ze zelf kritisch naar de voorstelling van het dier leren kijken.

Wanneer je kinderen en jongeren vraagt om het perspectief van een dier in te nemen, wat zeer interessant of zelfs onmisbaar is in een thema als dierenwelzijn, let er dan op dat zij zich zo veel mogelijk inleven in het dier, in de plaats van hun gevoelens op het dier te projecteren.

DWZ photo boek antropomorfisme

Mag je dan nog wel dierlijke personages gebruiken?

Met dierlijke personages is niets mis, maar alles hangt af van het doel en de context. Er zijn verschillende redenen om een dier als personage of mascotte te gebruiken: een leuk uiterlijk, het streekgebonden karakter, aantrekkelijk voor kinderen, herkenbaar, leeftijd- en soms ook genderneutraal, enzovoort.

In het project ‘Oog in oog’ kiezen we er bewust voor om geen dierlijke mascotte te gebruiken, omdat we kinderen en jongeren net willen stimuleren om vanuit de behoeften van de dieren te vertrekken, niet vanuit de menselijke. Wel gebruiken we verschillende maskers in het campagnebeeld, waaronder zowel dieren als mensen, omdat zij kunnen aanzetten tot perspectiefwisseling.

DWZ photo uilenmasker
afbeeldingen © Shutterstock